Węże w Polsce
W Polsce żyje niewiele gatunków węży, lecz spotkanie z nimi nadal u niektóry rodzi spore obawy czy oby na pewno nie ukąsi. Czy każdy ciemny wąż z plamami jest żmiją? Zdecydowanie nie. Większość naszych gatunków nie ma jadu i nie stanowi zagrożenia dla człowieka. Różnią się budową oraz miejscami występowania.
Najważniejsze informacje w skrócie o wężach w Polsce
- W Polsce występuje 5 gatunków węży, lecz tylko żmija zygzakowata jest jadowita.
- Zaskroniec zwyczajny osiąga zazwyczaj 80–120 cm, a duże samice nawet około 150 cm.
- Wąż Eskulapa jest najdłuższym polskim wężem i może przekraczać 1,5 metra.
- Dorosła żmija zygzakowata mierzy zwykle 60–80 cm, wyjątkowo zbliża się do 120 cm.
- Zaskroniec rybołów został po raz pierwszy udokumentowany w Polsce w 2009 roku.
- W około 30–60 proc. przypadków żmija może ukąsić bez wprowadzenia jadu.
- Po ukąszeniu żmii należy ograniczyć ruch i wezwać pomoc pod numerem 112 (ogólny) lub 999 (pogotowie ratunkowe).
Czy wąż to gad czy płaz?
Wąż jest gadem, podobnie jak jaszczurki oraz żółwie. Nie należy do płazów, choć niektóre gatunki dobrze pływają i przebywają blisko wody. Zaskrońca można przecież zobaczyć w stawie albo na brzegu rzeki. Miejsce spotkania nie zmienia jednak jego przynależności.
Ciało węża pokrywają suche łuski. Zwierzę oddycha płucami przez całe życie i nie przechodzi wodnego stadium larwalnego. To istotne różnice między gadami a płazami. Żaba ma wilgotną, przepuszczalną skórę, zaś jej młode rozwijają się początkowo jako kijanki. U węża wygląda to zupełnie inaczej. Węże są zwierzętami zmiennocieplnymi. Temperatura ich ciała zależy od warunków otoczenia. Właśnie dlatego lubią wygrzewać się na słońcu. W chłodniejszym miejscu stają się znacznie mniej aktywne.
Brak nóg także nie czyni z węża wyjątkowego płaza. Wśród gadów podobną budowę ma padalec, który bywa brany za węża. Padalec jest jednak beznogą jaszczurką. Potrafi odrzucić ogon, ma ruchome powieki i inną budowę czaszki.
Wąż rośnie przez wiele lat, a jego łuszcząca się skóra nie rozciąga się bez końca. Stary naskórek zostaje więc zrzucony. Pozostawiona w trawie wylinka przypomina cienką, niemal przezroczystą kopię zwierzęcia.
Jakie gatunki węży występują w Polsce?
Obecnie wymienia się pięć gatunków węży występujących w Polsce. Cztery od dawna uznawane są za składniki naszej rodzimej fauny. Piątym jest zaskroniec rybołów, którego trwałą populację odkryto na południu kraju. Nie oznacza to, że każdy z tych węży mieszka w całej Polsce. Zaskroniec zwyczajny ma rozległy zasięg. Wąż Eskulapa występuje natomiast na bardzo ograniczonym obszarze. Zobaczenie go jest niezwykłą rzadkością.
Zaskroniec zwyczajny
To najbardziej rozpowszechniony polski wąż. Najłatwiej rozpoznać go po jasnych plamach umieszczonych z tyłu głowy. Zazwyczaj są żółte lub kremowe i mają ciemne obramowanie. Właśnie od tych znaków "za skroniami" wzięła się jego nazwa. Grzbiet zaskrońca może być oliwkowy, szary albo brunatny. Ciało jest dość smukłe, a głowa łagodnie łączy się z szyją. Dorosły zaskroniec osiąga zazwyczaj 80–120 cm długości. Samice są większe i mogą dorastać nawet do około 150 cm, natomiast samce zwykle mierzą do 80 cm.
Zaskroniec lubi wilgotne miejsca. Pojawia się nad rzekami, w pobliżu stawów oraz na podmokłych łąkach. Można go też spotkać w ogrodzie, zwłaszcza gdy znajduje się tam oczko wodne. Dobrze pływa i potrafi nurkować.
Poluje głównie na płazy. Zjada również ryby, a niekiedy drobne gryzonie. Jest niejadowity i nieszkodliwy dla człowieka. Schwytany może wydzielić ciecz o bardzo nieprzyjemnym zapachu albo udawać martwego.
Na zdjęciu: Zaskroniec zwyczajny.
Gniewosz plamisty
Gniewosz jest mniejszy oraz smuklejszy od żmii. Zwykle ma około 60 centymetrów długości, choć zdarzają się większe osobniki. Jego głowa tylko nieznacznie odcina się od reszty ciała. Ubarwienie bywa szare, brunatne lub rudawe. Na głowie widoczna jest ciemna plama, czasem przypominająca motyla. Dalej pojawiają się dwa rzędy drobniejszych plam. Mogą one tworzyć wzór podobny do zygzaka i stąd biorą się pomyłki.
Ten wąż wybiera ciepłe, nasłonecznione miejsca. Zamieszkuje polany, obrzeża lasów oraz suche zbocza. Występuje w różnych częściach kraju, lecz jego stanowiska są nieliczne i rozproszone. Gniewosz żywi się przede wszystkim jaszczurkami. Łapie też młode węże lub niewielkie gryzonie. Nie ma zębów jadowych. Gdy czuje się zagrożony, może kąsać, ale jego ugryzienie nie powoduje zatrucia jadem.
Na zdjęciu: Gniewosz plamisty.
Wąż Eskulapa
To najdłuższy wąż żyjący w Polsce. Dorosłe osobniki mogą przekraczać półtora metra. Ciało jest smukłe, oliwkowobrązowe albo brązowe. Na bokach niektórych łusek pojawiają się jasne punkty, natomiast brzuch ma żółtawy kolor.
Polska populacja skupia się głównie w Bieszczadach i dolinie Sanu. Gatunek potrzebuje ciepłych miejsc z wieloma kryjówkami. Korzysta ze stert gałęzi, kamiennych murków oraz próchniejącego drewna. Wąż Eskulapa bardzo dobrze się wspina. Można go zobaczyć na krzewie, pniu lub nisko położonej gałęzi. Jest niejadowity. Zdobycz przytrzymuje pyskiem, a następnie oplata ciałem. Poluje przeważnie na drobne ssaki.
Na zdjęciu: Wąż Eskulapa.
Zaskroniec rybołów
Obecność tego gatunku w Polsce po raz pierwszy udokumentowano w 2009 roku. Kolejne obserwacje prowadzono w latach 2019–2021 w pobliżu Pogwizdowa na Śląsku Cieszyńskim. Znaleziono tam osobniki w różnym wieku. Wskazuje to na istnienie rozmnażającej się populacji.
Rybołów jest mocno związany z wodą. Świetnie pływa i nurkuje, a jego pokarm stanowią przede wszystkim ryby. Nie ma charakterystycznych żółtych plam za głową. Grzbiet pokrywają liczne ciemne plamy, układające się czasem w szachownicę. Dorasta do 150 cm. Samce są mniejsze od samic.
Może zostać pomylony ze żmiją, lecz nie posiada jadu. Jego występowanie w Polsce ogranicza się do bardzo małego obszaru. Pochodzenie tej populacji nadal nie zostało ostatecznie wyjaśnione.
Na zdjęciu: Zaskroniec rybołów.
Żmija zygzakowata
Żmija ma dość krępą budowę, krótki ogon i głowę wyraźnie szerszą od szyi. Wzdłuż grzbietu wielu osobników biegnie ciemny zygzak. Nie zawsze będzie on dobrze widoczny. U całkowicie czarnych żmij może niemal zlewać się z resztą ciała. Długość ciała wynosi około 90 cm, choć może mierzyć też 120 cm.
Gatunek występuje w różnych częściach Polski. Wybiera m.in. leśne polany, torfowiska oraz obrzeża mokradeł. Spotyka się go również w górach. Żmija jest jedynym polskim wężem wyposażonym w aparat jadowy. Nie poluje na ludzi i zwykle próbuje uciec. Może ukąsić, gdy zostanie nadepnięta, schwytana albo pozbawiona drogi odwrotu.
Na zdjęciu: Żmija zygzakowata, (na zdjęciu tytułowym też jest żmija zygzakowata).
Żmija zygzakowata – jedyny jadowity wąż w Polsce
Żmija zygzakowata jest jedynym jadowitym wężem występującym w naszym kraju. Zazwyczaj osiąga od 60 do 80 cm długości. Największe osobniki mogą zbliżać się do 120 cm. Jej ciało jest krótsze i wyraźnie masywniejsze niż u zaskrońca.
Spotyka się osobniki szare, brunatne oraz miedziane. Występują także żmije niemal całkowicie czarne. U wielu osobników na grzbiecie widać ciemny zygzak, nazywany wstęgą kainową. Nie jest to jednak znak obecny zawsze. Na czarnym ciele może pozostać prawie niewidoczny. Głowa żmii jest szeroka i dość wyraźnie oddzielona od szyi. Jej źrenice mają pionowy, szczelinowaty kształt. Nie warto jednak zbliżać twarzy do napotkanego zwierzęcia, aby obejrzeć jego oczy. Gatunek najlepiej rozpoznawać z bezpiecznej odległości.
Żmija występuje na terenie niemal całej Polski. Można ją spotkać na leśnej polanie albo torfowisku. Wybiera również kamieniste zbocza i okolice podmokłych łąk. Lubi miejsca, w których znajdzie kryjówkę oraz fragment terenu nagrzany przez słońce.
Jad służy jej głównie do polowania. Żmija żywi się drobnymi ssakami, a także jaszczurkami. Człowiek nie jest dla niej zdobyczą. Wąż zazwyczaj próbuje się oddalić, o ile ma wolną drogę ucieczki. Do ukąszenia może dojść po nadepnięciu żmii albo próbie schwytania jej ręką. Zagrożenie rośnie również wtedy, gdy zwierzę zostanie osaczone. Czasem wcześniej syczy, lecz nie należy traktować tego jako pewnej reguły.
Po ukąszeniu w skórze mogą pozostać dwa niewielkie ślady po zębach jadowych. Pojawia się ból, zaczerwienienie oraz narastający obrzęk. Możliwe są nudności albo zawroty głowy. Reakcja organizmu zależy m.in. od ilości jadu i miejsca zranienia. Szczególnie narażone są dzieci oraz osoby obciążone innymi chorobami. Cięższa reakcja może wystąpić także u osoby uczulonej na składniki jadu.
Nie każde ukąszenie oznacza wprowadzenie jadu. Szacuje się, że 30–60 proc. ukąszeń może być "suchych". Samodzielne rozpoznanie takiej sytuacji nie jest jednak pewne. Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem.
Co zrobić po ukąszeniu żmii zygzakowatej?
Każde podejrzenie ukąszenia przez żmiję wymaga kontaktu z pomocą medyczną. Nawet jeśli rana wygląda niegroźnie, nie warto czekać na rozwój objawów. Lekarz oceni stan poszkodowanego i zdecyduje o dalszym leczeniu.
- Odejdź od węża na bezpieczną odległość. Nie próbuj go łapać ani zabijać. Kolejne zbliżenie może zakończyć się następnym ukąszeniem. Rozpoznanie gatunku za wszelką cenę nie jest warte takiego ryzyka.
- Zadzwoń pod numer 112 lub 999. Opisz miejsce zdarzenia oraz stan osoby ukąszonej. Dyspozytor przekaże dalsze zalecenia. Jeżeli jesteś daleko od drogi, podaj możliwie dokładną lokalizację.
- Ogranicz ruch poszkodowanego. Najlepiej usiąść albo się położyć. Chodzenie przyspiesza krążenie krwi, dlatego nie należy samodzielnie pokonywać długiego odcinka. Ukąszoną kończynę warto unieruchomić i ułożyć poniżej poziomu serca.
- Zdejmij biżuterię i ciasne elementy odzieży. Obrzęk może powiększać się dość szybko. Pierścionek, zegarek lub ciasny but zaczną wtedy uciskać tkanki. Trzeba je zdjąć możliwie wcześnie, zanim stanie się to trudne.
- Osłoń ranę czystym opatrunkiem. Opatrunek powinien być luźny. Nie może blokować krążenia ani mocno ściskać kończyny. Warto też zapamiętać godzinę zdarzenia i obserwować, czy obrzęk się powiększa.
Jadu nie wolno wysysać ani usuwać przez nacinanie skóry. Takie próby mogą dodatkowo uszkodzić tkanki i zwiększyć ryzyko zakażenia. Nie należy również przypalać rany. Nie zakładaj stazy ani ciasnej opaski uciskowej. Po jej zdjęciu większa ilość jadu może gwałtownie przedostać się do krążenia. Silny ucisk grozi także niedokrwieniem kończyny.
Osoba ukąszona nie powinna pić alkoholu ani podejmować wysiłku. Nie należy też prowadzić samochodu, zwłaszcza przy osłabieniu lub zawrotach głowy. Najbezpieczniej zaczekać na ratowników albo skorzystać z pomocy drugiej osoby.
Po czym odróżnić żmiję zygzakowatą od zaskrońca zwyczajnego i czy ten jest niebezpieczny?
Zaskroniec zwyczajny jest niejadowity i nie stanowi zagrożenia dla człowieka. Może próbować się bronić, kiedy ktoś go schwyta. Zwykle jednak ucieka, nieruchomieje albo wydziela cuchnącą substancję. Rozpoznawanie węża wyłącznie na podstawie jednej cechy bywa zawodne. Zygzak może być słabo widoczny, a jasne plamy zaskrońca czasem bledną wraz z wiekiem. Lepiej ocenić kilka elementów wyglądu.
- Plamy z tyłu głowy
Zaskroniec ma zazwyczaj dwie jasne plamy umieszczone za głową. Mogą być żółte, kremowe lub prawie białe. Otacza je ciemna obwódka. Żmija takich znaków nie ma.
- Budowa ciała
Zaskroniec jest smukły i ma długi, stopniowo zwężający się ogon. Żmija wygląda masywniej, choć zwykle jest od niego krótsza. Jej ogon jest krótki i mocniej odcina się od reszty ciała.
- Kształt głowy oraz źrenic
Głowa żmii jest szeroka i wyraźnie oddzielona od szyi. Jej źrenice są pionowe. Zaskroniec ma źrenice okrągłe, a głowa łagodniej przechodzi w tułów. Nie należy jednak nachylać się nad zwierzęciem, aby sprawdzić kształt oka. Zdjęcie wykonane z bezpiecznej odległości daje znacznie lepszą możliwość oceny.
- Rysunek na grzbiecie
U żmii często występuje ciemny zygzak. Zaskroniec zwykle ma bardziej jednolite, szare albo oliwkowe ubarwienie. Na jego bokach mogą pojawiać się drobne ciemne plamki. Sam zygzak nie daje stuprocentowej pewności. Czarne żmije mogą wyglądać niemal jednolicie. U gniewosza plamistego drobne plamy bywają natomiast mylone z żmijowym wzorem.
- Miejsce spotkania
Zaskroniec często przebywa blisko wody. Pływa z głową wystającą ponad powierzchnię i może zanurkować. Żmija też pojawia się na wilgotnych terenach, więc miejsce obserwacji pozostaje jedynie podpowiedzią. Zaskrońca nie trzeba przepędzać ani przenosić. W ogrodzie ogranicza liczbę niektórych drobnych zwierząt, a spotkania z człowiekiem raczej unika. Najlepiej pozwolić mu samodzielnie odejść.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy wąż jest gadem, czy płazem?
Wąż jest gadem. Ma suche łuski, oddycha płucami i nie przechodzi wodnego stadium larwalnego.
Ile gatunków węży występuje w Polsce?
W Polsce występuje pięć gatunków: zaskroniec zwyczajny, gniewosz plamisty, wąż Eskulapa, zaskroniec rybołów oraz żmija zygzakowata.
Który wąż żyjący w Polsce jest jadowity?
Jedynym jadowitym wężem żyjącym w Polsce jest żmija zygzakowata. Pozostałe cztery gatunki nie mają aparatu jadowego.
Jak rozpoznać zaskrońca zwyczajnego?
Zaskroniec ma zwykle dwie jasne plamy z ciemnymi obwódkami umieszczone z tyłu głowy. Jego ciało jest smukłe, szare lub oliwkowe.
Jaką długość osiąga zaskroniec zwyczajny?
Zaskroniec mierzy zazwyczaj 80–120 cm. Samice mogą dorastać do około 150 cm, natomiast samce zwykle osiągają do 80 cm.
Czy zaskroniec zwyczajny jest niebezpieczny dla człowieka?
Zaskroniec jest niejadowity i nie stanowi zagrożenia dla człowieka. Schwytany może ugryźć albo wydzielić substancję o nieprzyjemnym zapachu.
Co zrobić po ukąszeniu żmii zygzakowatej?
Należy ograniczyć ruch, unieruchomić kończynę i zadzwonić pod numer 112 lub 999. Każde podejrzenie ukąszenia wymaga oceny medycznej.
Czy można wysysać jad po ukąszeniu żmii?
Nie należy wysysać jadu, nacinać rany ani zakładać ciasnej opaski. Takie działania mogą pogłębić uszkodzenie tkanek.
Dodaj komentarz